Tạp chí KTĐN số 103

Kinh nghiệm phát triển kỹ năng cho sinh viên theo dự án ModEs tại một số nước Châu Âu và một số đề xuất giảng dạy phát triển kỹ năng cho sinh viên Đại học Ngoại thương

Kinh nghiệm phát triển kỹ năng cho sinh viên theo dự án ModEs tại một số nước Châu Âu và một số đề xuất giảng dạy phát triển kỹ năng cho sinh viên Đại học Ngoại thương

Hoàng Thị Thùy Dương[1]

Lê Trà My[2]

Tóm tắt

Phát triển kỹ năng cho sinh viên là hoạt động được chú trọng ở rất nhiều trường đại học trên thế giới, đặc biệt ở các nước phát triển như Châu Âu. ModEs là dự án tích hợp chương trình chung Châu Âu về kỹ năng mềm vào chương trình học tập và hoạt động ngoại khóa cho sinh viên đã đạt được nhiều kết quả. Bài viết trình bày kinh nghiệm xây dựng chương trình, giảng dạy và một số mô hình phát triển kỹ năng cho sinh viên tại một số nước Châu Âu nhằm đưa ra đề xuất giảng dạy phát triển kỹ năng cho sinh viên Đại học Ngoại thương

Từ khóa: kỹ năng mềm, phát triển kỹ năng, dự án ModEs

Astract

Developing skills for students is the activitiy that is paid more attention in many universities, especially European developed countries. ModEs was the project which aimed at integrating a common European programe on soft skills in the academia curricula and the dipoma supplement that have had significant results. This paper presents experiences in building skill development program, teaching methods and several models to develop soft skills for students in some European Universities; then, the authors provided suggested implications to improve soft skills performance of Foreign Trade University’s students.

Keyword: soft skills, skill development, ModEs

  1. Tổng quan chung về dự án phát triển kỹ năng ModEs

Dự án ModEs nhằm tích hợp một chương trình chung Châu Âu về kỹ năng mềm vào chương trình học tập và điều kiện tốt nghiệp của sinh viên. Trên cơ sở này, một chương trình mới đã được thiết kế để làm giàu cho hồ sơ của sinh viên với năng lực làm việc theo định hướng mới. Trình tự tiến hành các hoạt động trong dự án như sau:

  • Xây dựng khái niệm, phạm vi về các “kỹ năng mềm” cần thiêt cho sinh viên;
  • Thiết lập bản đồ các phương pháp nâng cao kỹ năng tốt nhất đưa vào áp dụng tại các ký túc xá các nước Châu Âu;
  • Tiến hành một khảo sát của các kỹ năng mềm cần thiết nhất đối với doanh nghiệp;
  • Dự thảo Sổ tay gói kỹ năng mềm và sử dụng chúng để xây dựng hướng dẫn giảng dạy ở bậc đại học;
  • Thiết kế và phát triển bộ trò chơi nguyên mẫu trên web để đào tạo kỹ năng mềm, cả trên quan điểm công nghệ và phương pháp luận.

Dự án tiến hành liên quan tới ba nhóm đối tượng mục tiêu: sinh viên, trường đại học, doanh nghiệp và các bên liên quan. Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng, nhu cầu của cả ba nhóm, dự án đã đưa ra danh sách các kỹ năng mềm cần thiết như sau:

Bảng 1. Kỹ năng mềm theo dự án ModEs

Cá nhân

Xã hội

Phương pháp/Nội dung

Kỹ năng học tập

Đối mặt với khủng hoảng

Đạo đức học tập

Tự nhận diện bản thân

Cam kết

Cân bằng cuộc sống

Sáng tạo

Giao tiếp

Làm việc nhóm

Xây dựng mạng lưới

Đàm phán

Quản trị xung đột

Lãnh đạo

Thích nghi văn hóa

Định hướng khách hàng

Không ngừng cải thiện

Thích nghi với sự thay đổi

Định hướng kết quả

Kỹ năng phân tích

Ra quyết định

Quản trị

Nghiên cứu và quản lý thông tin

Nguồn: Maria Cinque, 2012

Dựa trên danh sách các kỹ năng cần thiết, kết hợp với các mục tiêu ở các mảng khác nhau mà các trường đại học sẽ tự thiết kế các hoạt động phù hợp để nâng cao kỹ năng cho sinh viên.

Bảng 2. Các hoạt động thiết kế để đào tạo kỹ năng cho sinh viên

 

Các mục tiêu đào tạo

Hoạt động/phương pháp

1

Đào tạo về văn hóa và trí tuệ

- Các khóa đào tạo

- Bàn tròn, sự kiện, hội thảo, thuyết trình

- Các hoạt động văn hóa đa dạng

2

Đạo đức, tinh thần và sự phát triển con người

- Các hoạt động xã hội và từ thiện

- Hoạt động tôn giáo

- Sự kiện và bài học

3

Ngôn ngữ

- Các khóa học trong trường

- Trao đổi sinh viên

4

Phát triển cá nhân

- Trách nhiệm, nhiệm vu, vai trò khi tham gia các hoạt động

- Quản lý hoat động trong trường

5

Phát triển năng lực học tập

- Khóa đào tạo phương pháp học tập

- Gia sư, hướng dẫn, tư vấn

- Phỏng vấn định hướng

- Phỏng vấn cá nhân

- Các phòng học tập thể

- Gặp gỡ giáo sư

6

Phát triển kỹ năng làm việc nhóm và xây dựng quan hệ

- Làm việc nhóm

- Là việc theo dự án

- Du lịch và thể thao

- Các hoạt động hỗ trợ và hợp tác trong, ngoài trường

7

Phát triển các kỹ năng hỗ trợ cần thiết

- Các công cụ không cụ thể, tùy vào đặc điểm và nhu cầu của sinh viên từng trường khác nhau.

8

Phát triển năng lực nghệ thuật

- Các hoạt động và khóa học về nghệ thuật

Nguồn: Maria Cinque, 2012

  1. Các phương pháp giảng dạy, học tập và đánh giá kỹ năng cho sinh viên trong dự án ModEs

2.1 Quan điểm xây dựng phương pháp giảng dạy

Phương thức giảng dạy, học tập, đánh giá kỹ năng cho sinh viên trong khuôn khổ dự án ModEs được xây dựng dựa trên quan điểm giáo dục cho người trưởng thành.  Phương pháp học tập dành cho người trưởng thành thúc đẩy học tập tích cực căn cứ vào kinh nghiệm của người học và trong việc áp dụng kiến thức ở cấp độ cá nhân. Các hành vi học tập người trưởng thành bao gồm: giải quyết vấn đề; kinh nghiệm học tập; tăng cường quyền tự chủ; tự điều chỉnh; tích cực tìm kiếm ý nghĩa; tư duy phân tích; tương tác với giáo viên và những người học khác; và xác định các mục tiêu học tập của chính mình trong bối cảnh mục tiêu và nhu cầu của cộng đồng (Terry và Higgs, 1993)

Sơ đồ 1. Ba khía cạnh của phát triển kỹ năng

Nguồn: Maria Cinque, 2012

Sơ đồ 1 mô tả ba khía cạnh của phát triên kỹ năng theo dự án ModEs. Việc tổ chức giảng dạy, học tập và đánh giá dựa trên nghiên cứu các yếu tố:

(x) điều kiện môi trường và cá nhân (tác động tới reaction)

(y) ra quyết định/quản lý (ảnh hưởng tới productivity)

(z) kết quả học tập (learning)

 Căn cứ dựa trên sơ đồ 1, Terry và Higgs đưa ra gợi ý về điều kiện môi trường giúp phát triển kỹ năng, các quyết định người dạy và người học cần đưa ra và hành vi mong đợi của học viên sau khi được đào tạo như sau:

Bảng 3. Điều kiện môi trường, các quyết định và kết quả học tập cần thiết

(x) điều kiện môi trường

(y) quyết định

(z) kết quả học tập

·         Tạo động lực

·         Tự do/quyền tự chủ

·         Cá tính

·         Nhấn mạnh vào khả năng/ kinh nghiệm

·         Học tập lấy sinh viên làm trung tâm

·         Cơ sở vật chất đầy đủ

·         Tôn trọng/tin tưởng lẫn nhau

·         Hỗ trợ/tạo điều kiện từ giảng viên

·         Học tập qua kinh nghiệm

·         có liên quan đến người học

·         Tích hợp và liên hệ giữa lý thuyết, thực hành, kinh nghiệm

·         Tương tác giữa người học

·         Nhóm hiệu quả

·         An toàn/hỗ trợ

·         Chia sẻ mục tiêu. chia sẻ cách quản lý, chia sẻ nguồn lực

·         Ra quyết định đa chiều

·         Sự tham gia chia sẻ của người học về nhu cầu, dự đoán và đánh giá học tập

·         Định hướng của người học trong việc đặt ra câu hỏi / tìm kiếm câu trả lời

·         Giao tiếp hiệu quả

·         Sự lựa chọn tham gia hoạt động phù hợp

·         Hợp tác

·         Đánh giá liên tục bởi các giảng viên

·         Nhận biết của người học về mục tiêu và nhu cầu của cộng đồng

·         Người học chấp nhận trách nhiệm

·         Khả năng giải quyết vấn đề

·         Tương tác với người dạy và những người học khác

·         Tham gia tích cực trong học tập

·         Tự điều chỉnh

·         Tư duy phân tích

·         Tích cực tìm hiểu các vấn đề

·         Tự định hướng bản thân

·         Động cơ cá nhân

·         Học tập từ tương tác

·         Học tập dựa vào kinh nghiệm

Nguồn: Maria Cinque, 2012

2.2 Quy trình xây dựng các chương trình đào tạo kỹ năng

Thông thường, các chương trình và hoạt động (chính thức và không chính thức) được xây dựng theo quy trình năm bước: đánh giá nhu cầu. hình thành ý tưởng, lập kế hoạch chương trình, thực hiện chương trình và đánh giá kết quả.

  • Đánh giá các nhu cầu: Thông tin dựa trên một đánh giá ban đầu được cung cấp; trong một số trường hợp khác, có thể sử dụng thông tin từ các cuộc điều tra không chính thức về mối quan tâm của sinh viên.; đôi khi việc đánh giá nhu cầu không được cung cấp và các khóa học dựa trên các chương trình của năm trước;
  • Hình thành ý tưởng: sau khi thu thập được thông tin về nhu cầu kỹ năng của sinh viên, các ý tưởng và các chương trình được đưa nhằm đáp ứng được những nhu cầu này. Chương trình và hoạt động được lựa chọn ngoài việc phù hợp với nhu cầu còn phải phù hợp với trọng tâm và giới hạn nguồn lực của tổ chức;
  • Lập kế hoạch chương trình: việc lập kế hoạch cần xác định rõ mục đích của chương trình, các tiêu chí đánh giá kết quả, chủ đề, thời gian, địa điểm và giới hạn tài chính để tổ chức;
  • Thực hiện chương trình: Sinh viên sẽ là các thành viên thực hiện và chịu trách nhiệm chính với sự điều phối của giảng viên hay quản lý viên (nếu người phụ trách từ doanh nghiệp). Họ phải liên lạc với diễn giả, khách mời, giảng viên, chuẩn bị cơ sở vật chất và phân công nhiệm vụ rõ ràng, lên kế hoạch truyền thông trong và ngoài trường về chương trình;
  • Đánh giá: đây là bước xác định xem chương tình có thành công và nên tiếp tục tổ chức hay không. Mục tiêu chương trình, chiến lược đánh giá, và tiêu chí đánh giá đã được xác định rõ ràng từ giai đoạn lập kế hoạch, dựa vào đó sẽ đánh giá phản hồi từ những người tham gia (học viên, khách mời, giảng viên, người chạy chương trình) để có được nhận xét đúng đắn về việc lập kế hoạch và thực hiện khóa học.

2.3 Các công cụ giảng dạy, học tập và đánh giá kỹ năng

Dựa trên việc nghiên cứu các điển hình giảng dạy kỹ năng cho sinh viên tại các trường đại học tham gia dự án ModEs, có 3 nhóm phương pháp chính được sử dụng: phương pháp giảng giải, phương pháp hướng dẫn và phương pháp tham gia hoạt động. Các phương pháp này bao gồm cả phương pháp giảng dạy trong trường đại học và kỹ năng đào tạo tại các doanh nghiệp. Ở một số trường đại học, người hướng dẫn có thể là các sinh viên năm cuối khi họ tham gia vào phụ trách chính việc tổ chức các chương trình/khóa học; tuy nhiên số lượng sinh viên tham gia còn hạn chế do họ có xu hướng tập trung vào các công việc định hướng phát triển sự nghiệp cá nhân nhiều hơn.

Ngoài việc tổ chức các khóa học/chương trình phát triển kỹ năng theo hình thức giảng bài trên lớp hoặc chia sẻ trong các hội thảo,nhiều hoạt động nhằm phát triển kỹ năng mềm có thể được thực hiện ngoài trời, với các hoạt động và kinh nghiệm cụ thể cho sự phát triển của 'con người toàn diện'. Trong phương pháp giáo dục ngoài trời, sự nhấn mạnh về chủ đề học tập được dựa trên mối quan hệ giữa con người và tài nguyên thiên nhiên. Các kỹ năng mềm cũng được phát triển thông qua các phương pháp học tập thực nghiệm khác như làm đào tạo trong công việc (ví dụ như các hoạt động trong công ty) và các hoạt động ngoài hiện trường (ví dụ các trại lao động ở các nước đang phát triển).

Trong quá trình giảng dạy và đào tạo, người dạy có thể sử dụng kết hợp đa dạng một số chiến lược/phương pháp sau để truyền tải mục đích của khóa học cho các học viên:

  • Học tập hợp tác: Sinh viên làm việc theo nhóm để giải quyết một dự án/vấn đề dưới sự hướng dẫn của giảng viên;
  • Học tập dựa trên thực hiện dự án/xử lý vấn đề: Sinh viên được giao thực hiện một dự án/giải quyết một vấn đề nào đó. Việc phân tích tình huống sẽ thể hiện mục đích học tập phát triển của mỗi các nhân;
  • Học tập dựa trên kinh nghiệm: đây là quá trình học hỏi kỹ năng dựa trên kinh nghiệm. Sinh viên phải sẵn sàng tham gia một trải nghiệm nào đó, tự phản ánh kinh nghiệm, sử dụng kỹ năng phân tích để khái quát hóa kỹ năng và năng lực cần thiết để sử dụng trong trải nghiệm tương tự;
  • Học hỏi lẫn nhau theo cặp sinh viên: sinh viên được chia theo cặp, tự học hỏi và huấn luyện lẫn nhau nhằm đạt được mục tiêu học tập chung. Mỗi sinh viên đóng hai vai trò: là người tham gia, sinh viên làm việc để hoàn thành nhiệm vụ giải quyết vấn đề được giao; với vai trò là người huấn luyện, sinh viên quan sát và lắng nghe người còn lại và đưa ra nhận xét góp ý giúp bạn cùng nhóm cải thiện hiệu quả và hoàn thành công việc.

Có khá nhiều phương thức đánh giá sinh viên sau khi tham gia các khóa học phát triển kỹ năng. Phương thức đánh giá chính thức và định lượng được thực hiện thông qua bài kiểm tra bằng văn bản hoặc miệng và chỉ được sử dụng cho một số ít khóa học học thuật. Nhìn chung, việc đánh giá các khóa học kỹ năng mềm dựa trên sự quan sát của giáo viên hoặc người hướng dẫn trong quá trình sinh viên làm việc theo nhóm hoặc cá nhân. Việc đánh giá này có thể không dựa trên tiêu chuẩn chính thức nào mà dựa trên cảm nhận của giáo viên hoặc người hướng dẫn. Đôi khi một bảng đánh giá hoặc danh sách kiểm tra các kỹ năng có thể được sử dụng. Một công cụ khác là tiến hành tự đánh giá - phương pháp phổ biến nhất trong các ký túc xá các trường để đánh giá sinh viên trong các khóa học đồng thời trong trường hợp thiếu các công cụ đánh giá chính thức. Ngoài ra các trường còn sử dụng thêm một sô phương pháp khác như dựa vào các báo cáo của người hướng dẫn, dùng báo cáo của nhóm chuyên trách đánh giá, dựa vào các dữ liệu ghi âm, ghi hình, nhật ký trên lớp để đánh giá sự cải thiện của sinh viên.

  1. Các mô hình phát triển kỹ năng cho sinh viên tại các nước Châu Âu theo khuôn khổ dự án ModEs

3.1 Các khóa học về kĩ năng mềm tại Colegios Mayores, Tây Ban Nha

Có nhiều cách để phát triển kĩ năng sư phạm nhằm mục tiêu củng cố kĩ năng mềm cho sinh viên đại học. Những cách này dựa vào thời gian của khóa học, phương pháp dạy học và bộ môn. Dựa trên quan điểm này, các khóa học về kĩ năng mềm được phổ cập tại Spanish Colegios Mayores sẽ được hình thành.

  • Khóa học (Courses): Thời gian của khóa học kéo dài tối thiểu từ 4 đến 5 tiếng cho đến 1 học kì. Các phương pháp giảng dạy thực tiễn được triển khai tùy thuộc vào giảng viên và thời gian hiện có. Trong nhiều trường hợp, những phương pháp giảng dạy này bao gồm bài giảng, lớp học thực hành, chuyên đề và hội thảo;
  • Hành trình (Journeys): Phương pháp dạy t